W Polsce nie trzeba argumentów. Wystarczy powiedzieć: „Nie masz wykształcenia. Nie odzywaj się”. To jest knebel, ale podany w pięknym opakowaniu, jak tabletka, która ma Ci pomóc, ale przy tym wywołuje skutki uboczne. Wiele skutków ubocznych. Ale nie kaca moralnego u tego, kto ją wypisał.
Te słowa: “nie znasz się” słyszy każdy, kto zadaje pytania nie w porę. Każdy, kto nie ma „odpowiedniego dyplomu”. Nie klęka przed autorytetem tylko dlatego, że ma on pieczątkę. Nie całuje po rączkach, nie przynosi drogiego alko, domowego dżemu w słoiczku ani tuzina jajek „ze wsi”, żeby zasłużyć na łaskę „doktórki”. Nie wchodzi z poczuciem winy, że w ogóle śmiał przyjść.
I najśmieszniejsze, albo najsmutniejsze, jest to, że prawdziwie mądrzy ludzie nigdy tak nie mówią. Bo wiedzą, że pytania nie są atakiem, ale są ruchem powietrza w dusznym pokoju. Wszystkim służą, a najbardziej temu, kogo się pyta.
Dlaczego jednak o tym nikt nie mówi? A tak wielu ludzi reaguje na nie jak na zamach na ich godność? Dlaczego pytanie, zwykłe pytanie, potrafi wywołać w kimś agresję, pogardę, potrzebę uciszenia?
Bo pytania mają jedną cechę: one obnażają. Brak argumentów. Obnażają pozę. Wiedzę, która kończy się szybciej niż wypowiedziane zdanie. Autorytet, który istnieje tylko wtedy, gdy nikt nie pyta, tkwiący w ciszy i z głową skierowaną w stronę “aktualnie obowiązującej wiedzy”. Nie tej innowacyjnej, i nie tej uwzględniającej nowe odkrycia, ale skostniałej, choć bezpiecznej.
Dlatego w Polsce pytania są niebezpieczne. Nie dla Ciebie. Dla tych, którzy nie mają na nie odpowiedzi.
Wykształcenie jako pałka i uderzenie prosto w tyłek
Nie mam problemu z tym, że ktoś ma wiedzę. Mam problem z tym, jak niektórzy jej używają.
„Nie masz wykształcenia medycznego, więc milcz.” „Nie jesteś budowlańcem, więc nie pytaj.” „Nie uczysz dzieci, więc nie oceniaj szkoły.”
To nie jest troska o jakość dyskusji, ale tania dominacja. Taki intelektualny odpowiednik „bo ja tak mówię”. Łyk, bez popitki, i wpatrzone oczy, oceniające, czy masz wprawę i się nie skrzywisz. Pogarda i poczucie władzy. I widać to od razu: po tonie, po spojrzeniu, po tym, jak bardzo komuś zależy, żebyś się zamknęła.
Historia z gabinetu
Kiedy moja dwunastoletnia córka złamała nogę, system zadziałał jak zwykle: na NFZ nie ma terminów, prywatnie są: za 300 zł, od ręki. No to idziemy…bo nie zaplanowaliśmy złamania nogi i nie złapaliśmy terminu o czasie, więc trzeba płacić. O my naiwni i nieprzewidywalni.
Po wizycie prywatnej, “jakimś cudem”, miejsce na NFZ się znalazło. W szpitalu lekarz, zmęczony, szczery, chyba już bez sił. powiedział mi wprost:
„Rodzicom współczuję. Dzisiaj naprawdę jest trudno.”
I to było prawdziwe. Bez pozy, bez wyższości, bez „pani się nie zna”. Pogadał, powiedział, jak to działa, dał wskazówki, chociaż nawet nie pytałam. Powiedział, czy zależy nam nam szybkim chodzeniu, czy na przedłużaniu leczenia na siłę, np. o ortezę, o rehabilitacji. Słuchałam i coraz szerzej otwierałam oczy. Teraz po czasie, wiem, że on miał rację.
A potem, dla kontrastu, ironia losu, lekarz z rodziny (!) rzucił mi w twarz:
„Nie odzywaj się, nie masz wykształcenia.”
I wtedy zrozumiałam coś ważnego: to nie o wykształcenie chodzi. To o wybujałe ego, które musi kogoś uciszyć, żeby samo nie pękło. Nie ma znaczenia, tak naprawdę, jakie masz wykształcenie, ale jakim jesteś człowiekiem. I chyba wśród lekarzy to widać jeszcze bardziej niż w jakiejkolwiek innej grupie zawodowej.
W Polsce wykształcenie bywa używane nie jako kompetencja, ale jako pałka, którą można uderzać po tyłku tych, co się nie znają.
„Nie wypowiadaj się” — nowy polski sport narodowy
W Polsce każdy jest ekspertem od wszystkiego. Piłki nożnej, polityki, prawa, medycyny, budownictwa, wychowania dzieci.
Ale gdy Ty zadasz pytanie, nie to, że wypowiesz kontrowersyjną opinię, ale postawisz pytanie, nagle robi się niebezpiecznie.
Bo pytanie wymaga odpowiedzi. A odpowiedź wymaga argumentów. A argumenty… no cóż, nie każdy je ma.
Więc zamiast odpowiedzi dostajesz:
- „nie znasz się”,
- „masz braki”,
- „nie wypowiadaj się”,
- „nie znasz życia”.
To jest mechanizm obronny, taki intelektualny foch osoby, która kryje się za dyplomem i obraża się na świat, który jej nie bije pokłonów.
Gdyby głos mieli tylko eksperci…
…to świat wyglądałby inaczej. I niekoniecznie lepiej.
Lekarze kiedyś zalecali palenie papierosów. Cukier miał krzepić, tłuszcz zabijać. Leki „idealne” wycofywano po latach, gdy zebrały żniwo. Ziemia była nieruchoma, a kto mówił inaczej to był heretyk. Norwida wyśmiewano, zanim zaczęto cytować.
Eksperci też się mylą. Czasem spektakularnie i to boleśnie, ale…rzadko się do tego przyznają. Po latach mówią, że tak nie było, tego nie powiedzieli…nawet wtedy, gdy ktoś włącza dyktafon, odtwarza filmy. Wtedy mówią, że źle zrozumieliśmy.
Więc kto ma decydować, kto ma prawo mówić? Kto ma certyfikat na prawdę?
No właśnie…
Pytania są niebezpieczne tylko dla tych, którzy nie mają odpowiedzi
To jest sedno.
Pytania.
Bo pytania rozbrajają pozę, odsłaniają pustkę, pokazują, że „autorytet” stoi na glinianych nogach. I że ktoś, kto nie ma odpowiedzi, zrobi jedną rzecz, zaatakuje Ciebie, spróbuje zniżyć do poziomu krawężnika, żebyś nie śmiała już otwierać ust, tylko wgryzła zęby w ziemię, a jak masz szczęście to w trawnik.
Dlatego ludzie, którzy naprawdę wiedzą, nie boją się pytań. Bo wiedza nie musi krzyczeć, nie musi uciszać. Wiedza nie musi udowadniać swojej wartości. Ona po prostu jest wysoka i to widać. Od razu. Zwłaszcza jest to jasne dla osób odważnych, wrażliwych, widzących więcej i głębiej. Czyli tych, którzy zaskakują pytaniem, uwagą, nie krzykiem, ale czasem cichym wtrąceniem. To wystarczy. Tak jak żart, który rozbraja zakłamanie.
Nie pytaj, czy masz prawo mówić. Pytaj, dlaczego ktoś tak bardzo chce, żebyś milczała. Bo świat nie idzie do przodu dzięki tym, którzy mają dyplomy. Tylko dzięki tym, którzy mają odwagę pytać.
