Opieka naprzemienna po rozwodzie wydaje się sprawiedliwym rozwiązaniem. W teorii – idealna. W praktyce – często obciąża dziecko bardziej, niż dorosłych. Dlaczego tak się dzieje i kiedy ten model naprawdę ma sens?
Rozwód zawsze jest traumą. Nawet jeśli pozostanie razem małżonków byłoby większą, to rozstanie pozostaje bardzo trudnym doświadczeniem dla dzieci. Pozostawia po sobie ślad na cale życie. Co nie oznacza oczywiście, że z tego powodu należy trwać ze sobą na siłę, bo nie, nie jest to prawda, czasami po prostu nie ma innej możliwości, trzeba się rozstać. Pozostaje wtedy pytanie, jak podzielić się opieką nad dziećmi. Czasami rozwiązaniem staje się opieka naprzemienna. Uważana za doskonałą w teorii, ale w praktyce niestety będącą daleką od rzeczywistości. Dlaczego w realnym życiu to się zwyczajnie nie udaje?
Na czym polega opieka naprzemienna?
W zdecydowanej większości przypadków dzieci pozostają po rozwodzie z mamą. To mama odpowiedzialna jest wtedy za codzienność, obowiązki, wyzwania, widzi dzieci w trudnościach, w stresie dnia powszedniego. Tata zazwyczaj pozostaje “panem od rozrywki, czasu wolnego i zabawy”. To dla wielu rodziców, zwłaszcza mam dość niesprawiedliwi układ. Sprawia wrażenie, jak to ktoś kiedyś ujął w zgrabnym porównaniu, że mama to wtedy chleb razowy, a tata tort bezowy.
Nie ma wątpliwości, że zarówno mama jak i tata powinni nosić na barkach odpowiedzialność za wzrost i rozwój dzieci. Nie tylko czerpać korzyści z przyjemnych chwil we dwoje, ale również partycypować w wyzwaniach – motywować do nauki, inspirować, wspierać, trwać w trudnych chwilach, nie tylko pięknych. Teoretycznie opieka naprzemienna ma tę nierówność zminimalizować. Czy rzeczywiście jednak tak się dzieje?
Opieka naprzemienna to model, w którym dziecko spędza porównywalną ilość czasu u każdego z rodziców, często w systemie tygodniowym lub dwutygodniowym. W wielu wypowiedziach bywa przedstawiana jako „złoty standard” po rozstaniu. Okazuje się jednak, że w praktyce mnóstwo psychologów, pedagogów i badaczy podkreśla, że nie jest to rozwiązanie uniwersalne. W pewnych sytuacjach może wręcz obciążać dziecko bardziej, niż mu pomagać.
Dlaczego to nie jest dobry pomysł?
Ciągłe zmiany środowiska
Pisząc brutalnie: dziecko to nie jest miś, czy walizka, którą przestawimy z kąta w kąt. Nie jest tak, że wystarczy zabrać dziecko z jednego domu i zaprowadzić do drugiego.
Teoretycznie opieka naprzemienna byłaby ok, gdyby to rodzice się wprowadzali i wyprowadzali. Dziecko pozostaje w tym samym mieszkaniu, czy domu, a to rodzic się wprowadza do danego miejsca na tydzień, a później następuje zmiana opiekuna. Dzięki temu młoda osoba pozostaje w tym samym miejscu, a trud zmiany otoczenia biorą na siebie dorośli.
W Polsce z uwagi na trudności lokalowe tak to nie wygląda. Dziecko pomieszkuje raz u mamy, raz u taty. To ono się przeprowadza. I nawet jeśli ma w jednym i drugim domu swój pokój, to ciągle jest “na walizkach”. To nie daje dzieciom poczucia bezpieczeństwa.
Brak poczucia bezpieczeństwa
Badania nad rozwojem mózgu dziecka pokazują, że to właśnie poczucie bezpieczeństwa jest fundamentalnym czynnikiem decydującym o zdrowym rozwoju młodej osoby. Gdy go nie ma, rozwój ten może zostać zaburzony.
W modelu naprzemiennym:
- dziecko regularnie zmienia dom, łóżko, otoczenie, zasady i rytm dnia,
- musi stale adaptować się do dwóch różnych środowisk,
- traci poczucie „mojego miejsca”, które jest kluczowe dla budowania tożsamości,
- brakuje mu stałego punktu odniesienia.
Życie w napięciu. Stres i napięcie u dziecka
Zaczynając od pozornie banalnych kwestii takich, jak ciągłe rozpakowywanie się i pakowanie, a kończąc na różnych zasadach w danym miejscu: opieka naprzemienna niesie realne konsekwencje dla dziecka, które staje się niejako zakładnikiem sytuacji.
Nierzadko starsze dziecko zaczyna się buntować. Jest zmęczone ciągłym jeżdżeniem od domu do domu, pragnie spokoju i trwałości. Psychologia mówi o chronicznym napięciu, którego doświadcza dziecko zmuszone do mieszkania w dwóch domach.
Czy tylko ty czujesz się odpowiedzialna za związek? Oto dlaczego tak się dzieje – Kobiety to my
Różne zasady w dwóch domach
Do tego dochodzą różne zasady w dwóch domach, u mamy jest tak, u taty inaczej. Dziecko może mieć problem z dostosowaniem, zwłaszcza gdy plan dnia również wygląda inaczej, w jednym domu wstaje się wcześniej, w drugim śpi się dłużej, ale chodzi spać później. Niby drobnostki, ale robią różnice. Podobnie jak to, co można, a czego nie należy robić. Zasady nie zawsze są takie same, a prawdę mówiąc rzadko takie są.
Zmęczenie i rozkojarzenie (perspektywa nauczycieli)
Nauczyciele bardzo szybko zauważają, kiedy dziecko żyje „na dwa domy”. Nie dlatego, że są wścibscy, bo zazwyczaj przecież nie są, po prostu widzą codzienność, której rodzice często nie dostrzegają lub nie chcą dostrzegać. W klasie widać wszystko: spadek koncentracji, brak energii, chaotyczne przygotowanie, a czasem zwykłe, ludzkie zmęczenie.
Dziecko funkcjonujące w systemie opieki naprzemiennej musi co kilka dni „przełączać się” między dwoma zestawami zasad, rytmów i emocji. To kosztuje i ten koszt najczęściej ujawnia się właśnie w szkole.
Co zauważają nauczyciele?
- Rozkojarzenie i trudność w skupieniu uwagi. Dziecko myślami bywa jeszcze „w drugim domu”, w tym, co było wczoraj, albo w tym, co czeka je jutro.
- Braki w wyposażeniu. Zeszyt został w jednym domu, strój na WF w drugim. Dla dorosłego to drobiazg, dla dziecka z kolei powód do stresu i poczucia winy.
- Nieregularność w odrabianiu lekcji. Raz jest spokojnie i przewidywalnie, innym razem pojawia się napięcie, pośpiech, chaos. To odbija się na jakości pracy.
- Znużenie i mniejsza odporność emocjonalna. Dziecko szybciej się poddaje, łatwiej wybucha płaczem, trudniej wraca do równowagi.
- Napięcie w ciele. Niektóre dzieci są „na wysokim C”, jakby cały czas czekały, co się wydarzy. To efekt ciągłego przestawiania się między dwoma światami.
Nauczyciele często mówią, że dzieci w opiece naprzemiennej są „jakby ciągle w drodze”. I to jest bardzo trafne. Bo trudno skupić się na lekcji, kiedy co kilka dni trzeba pakować życie do plecaka i zaczynać od nowa.
Kiedy opieka naprzemienna może się udać?
Istnieją jednak sytuacje, kiedy opieka naprzemienna może się udać.
Jest to możliwe, gdy:
- rodzice żyją w sympatii, nie kłócą się, potrafią dobrze współpracować, są dojrzali,
- mieszkają blisko siebie,
- potrafią być elastyczni, myśląc o opiece nad dzieckiem,
- potrafią stawiać potrzeby dziecka ponad własne.
Nie traktują dziecka jako zakładnika ich osobistych problemów. Nie walczą dzieckiem.
Trzeba mieć też świadomość, że dużo zależy od dziecka. Nie każde dziecko jest gotowe na opieką naprzemienną, dużo zależy od odporności młodego człowieka, wrażliwości, gotowości na zmiany, a także sposobu regulacji emocji.
Jedno dziecko w takim układzie będzie dobrze funkcjonować, a drugie nie. I uwaga, różnice w tym zakresie mogą być znaczące nawet w obrębie rodzeństwa, oznacza to prawdziwe problemy natury organizacyjnej.
Opieka naprzemienna to dla dziecka sporo wyzwań i trudności. W trudnym okresie dorastania i dojrzewania mogą być to przeszkody niemal nie do przejścia.
W systemie naprzemiennym:
- rzeczy często są „w drugim domu”,
- dziecko może czuć się „w drodze”,
- trudniej budować stałe relacje społeczne,
- zmieniają się obowiązki i zasady.
Nauczyciele często zauważają, że dzieci w opiece naprzemiennej bywają bardziej zmęczone i rozkojarzone.
Kiedy opieka naprzemienna może się udać?
- współpraca rodziców
- bliska odległość domów
- dojrzałość emocjonalna
- elastyczność
- gotowość dziecka
Dlaczego to rzadko się udaje?
Wielu praktyków podkreśla, że opieka naprzemienna bywa projektowana z myślą o „sprawiedliwości” wobec rodziców, a nie o realnych potrzebach dziecka. Jest ona tworzona z myślą o mamie i tacie, a nie o realnych i dobrych warunków wzrostu młodej osoby.
Dziecko:
- nie dzieli swojego życia na równe części,
- nie myśli kategoriami „praw rodziców”,
- potrzebuje przede wszystkim spokoju, bliskości i przewidywalności, a nie niepewności i ciągłej zmiany.
Tu przede wszystkim chodzi o dobroć dziecka, a nie rozgrywki dorosłych osób.
To dlatego opieka naprzemienna przeważnie się nie sprawdza. Wprowadza za duży chaos, sprzyja “grom” między rodzicami, budzi niepewność wśród dzieci, utrudnia im codzienne funkcjonowanie od banalnego “szukania swoich rzeczy” poprzez poważne poczucie przynależności. Nie sprzyja jej też wrażliwość dzieci, bardzo często taki typ opieki wprowadza więcej zamieszania i problemów niż korzyści…
Wydaje się, że lepszym rozwiązaniem jest pozostawienie dziecka w jednym domu i dzielenie się opieką nad nim. To ważne bowiem, bo alienacja rodzicielska przynosi ogromne szkody i to właśnie z jej powodu często dochodzi do decyzji o opiece naprzemiennej, która sama w sobie również często jest mocno niedoskonała, a nawet szkodliwa.
Podsumowanie
Opieka naprzemienna nie jest zła z definicji. Jest po prostu wymagająca w praktyce i dlatego zazwyczaj nie do zorganizowania w sposób dobry. Działa tylko wtedy, gdy dorośli potrafią odsunąć na bok własne emocje, a w centrum postawić jedno: stabilność i spokój dziecka. To często niemal niewykonalne.
